II – Aql bovar qilmas diqqatni istagan vaqtda qanday yoqish mumkin
Maqolaning 1-qismini mana bu yerdan o'qing.
Aniqlik, muhimlik va shoshilinchlik. Bular chalg‘ituvchi narsalarning ongingizga suqilib kirishiga to‘sqinlik qiluvchi hal qiluvchi tarkibiy qismlardir. Chuqur diqqat bilan ishlash uchun aynan shu talablar zarur.
Aniqlikka erishish uchun siz yangilik bo‘la oladigan darajada qiyin vazifani tanlashingiz lozim. Agar bu vazifa sizga haddan tashqari og‘irlik qilsa, uni o‘zingizga aniq va tushunarli bo‘lgan kichik maqsadlarga bo‘lib chiqishingiz kerak. So‘ngra ularni bajarib, asosiy vazifa sari harakatni davom ettirish imkonini beruvchi ko‘nikmaga ega bo‘lasiz.
Biror narsani muhim deb topish uchun esa: (1) ushbu maqsadga erishmasangiz hayotingiz qayerga borib qolishini va (2) maqsadga erishgan taqdiringizda salohiyatingiz qanday bo‘lishini to‘liq tushunib yetishingiz kerak.
Shoshilinchlik – bu ishni keyinroq emas, aynan hozir o‘tirib bajarishga undaydigan kuchdir, ammo biz bularning barchasi uchun aniq qoidalarni (protokolni) bir necha paragrafdan keyin muhokama qilamiz.
"Oqim" (flow) holatiga, ya’ni eng a’lo darajadagi ishchanlik holatiga erishishning eng oddiy formulasi – bu zimmangizga olayotgan qiyinchilik darajasi sizning mahoratingizdan ozgina yuqori bo‘lishini ta’minlashdir.
Chunki o‘ylab ko‘ring.
Agar maqsad qo‘ygan talab sizning malakangizdan ancha yuqori bo‘lsa, sizda xavotir paydo bo‘ladi. Agar talab juda past bo‘lsa, zerikasiz. Video o‘yinlarda 1-darajada bo‘la turib, 100-darajali personajga qarshi jang qilmaysiz-ku. Bu qiziq bo‘lmasligi aniq.
Ishdasiz, deb tasavvur qiling. Ish bir xil, takrorlanuvchi va sizni zarracha ham sinovdan o‘tkazmaydi. Zerikasiz, bu zerikish esa e’tiborni faqat o‘z xohishlaringizga qaratishga olib keladi. Diqqatingiz bo‘linadi va bundan ko‘ra yaxshiroq narsalar bilan shug‘ullanish mumkinligi haqida o‘ylay boshlaysiz.
Endi esa ming kishi oldida nutq so‘zlashga majbur bo‘lganingizni tasavvur qiling. Oldindan tayyorgarlik ko‘rmagansiz. Bu juda og‘ir yuk, shuning uchun xavotirga tushasiz. Bu xavotir o‘zingizni haddan tashqari nazorat qilishga (tortinchoqlikka) olib keladi. Diqqatingiz ichki dunyongizga qaratiladi va aqlingiz yetarli darajada yaxshi emasligingiz haqidagi salbiy fikrlar bilan to‘lib-toshadi.
Ammo bular har doim ham yomon narsa emas.
Ular faqat diqqatni jamlashga urinayotganingizda sizga dushman bo‘ladi. Gap shundaki... Odamlar o‘zlari orzu qilgan hayotni yaratadigan vazifalarga e’tibor qaratishmayapti. Ular "bajarish rejimi"da (hayotingizni o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan g‘oya yoki imkoniyatlarni ilg‘ashga to‘sqinlik qiluvchi tor doiradagi stress holatida) qotib qolishgan. Agar samarali ishlamasalar, o‘zlarini keraksiz his qilishadi, chunki jamiyat ularni samaradorlik – eng oliy qadriyat ekanligiga ishontirib qo‘ygan.
Aslida, zerikish – yangilik sari ochilgan eshik bo‘lishi mumkin. Xavotir esa – yuksak ijodkorlik uchun sizga kerak bo‘lgan xaos (betartiblik) bo‘lishi mumkin.
Xonada yolg‘iz o‘tira olmasligingiz, katta ehtimol bilan, aksariyat muammolaringizning manbaidir.
Xo‘sh, nima yetishmayapti? Javob shundaki, hamma haddan tashqari ko‘p ishlaydi.
III – Yuqori muvaffaqiyatga erishgan ijodkorlarning kun tartibi
• Tushdan keyin miyangizni kitoblar, o‘rganish va muloqot bilan to‘ldiring.
• Uyqudan oldin kundalik yozish, rejalashtirish va meditatsiya orqali miyangizni bo‘shating.
• Ertalab miyangizdan yaratish, natija ko‘rsatish va diqqatni jamlash uchun foydalaning.
Menda har doim G‘arb ishlash madaniyatiga nisbatan qandaydir toqat qila olmaslik hissi bo‘lgan. Haftasiga 80 soatlik ish. Yuqori bosimli muhitlar. Dam olish va tiklanish uchun vaqtning kamligi.
Bu menga hech qachon "to‘g‘ri" tuyulmagan. Bu mexanik. Robotlarga xos. Ruhsiz edi. Nega endi men o‘zim yoqtirmagan odamlar uchun, o‘zim yoqtirmagan ish ustida ishlashim kerak, holbuki, harakatlarim kelajagimga hissa qo‘shmasligini bilib turibman? Chunki, agar ular hissa qo‘shganida edi, menda ishlash bilan muammo bo‘lmasdi, chunki bu ishdek tuyulmasdi.
Ko‘pchilik haddan tashqari ko‘p ishlashni sharaf belgisi sifatida ko‘kragiga taqib yuradi. Ammo biz aslida eslab qoladigan san’atkorlar, ijodkorlar va kashfiyotchilar bu xayoliy poygada qatnashmaydilar.
Masalan, qadimgi yunonlar dam olishga in’om sifatida qarashgan. Bu sivilizatsiyalashgan hayotning cho‘qqisi edi. Deyarli har bir qadimgi jamiyat yaxshi hayot uchun mehnat ham, dam olish ham zarurligini tan olgan. Biri yashash uchun vosita bersa, boshqasi hayotga mazmun bag‘ishlagan. Sanoatlashuv davrigacha 9 dan 5 gacha ishlash degan tushuncha umuman bo‘lmagan va hozir biz hayotimizni boshqacha tasavvur qilolmaymiz. Ungacha ko‘pchilik o‘zi uchun ishlaydigan dehqonlar va hunarmandlar bo‘lgan. Ular o‘z ishlarini o‘zlari boshqargan. Sun’iy intellekt ishlarni avtomatlashtirishni tezlashtirishda davom etar ekan, bu har bir kishi qabul qilishi kerak bo‘lgan hal qiluvchi qaror bo‘lib qoladi.
Yuqori muvaffaqiyatga erishgan ijodkorlarning hayot tarzini tahlil qilganimizda, xuddi shu qonuniyatni ko‘ramiz.
Ular kuniga 16 soat tinimsiz mehnat qilishmagan (to‘g‘ri, ba’zida shunday qilishgan, lekin bu majbur bo‘lganliklari uchun emas, o‘zlari tanlaganliklari uchun edi — bu o‘rtada katta farq bor).
Aslida, ularning vaqtining ko‘p qismi hordiq chiqarish bilan o‘tgan, shunga qaramay, ular jamiyatga bugungi hayotimizga ta’sir ko‘rsatgan eng muhim g‘oyalarni taqdim etishgan. Ular hovuz bo‘yida dam olishgan, tennis o‘ynashgan yoki Apple kampusi hududida u yoqdan-bu yoqqa yurishgan, chunki ular dam olish paytida miyada nimalar sodir bo‘lishini tushungan sanoqli insonlardan edi.
Ularning eng yaxshi "ishi" aynan o‘sha paytda bajarilgan.
(Aytgancha, men "dam olish" deganda ko‘pikli vannalar va sharobni nazarda tutmayapman. Ko‘pchilik o‘zlari nafratlanadigan hayotdan qochish uchun arzon ko‘ngilxushliklardan foydalanadi va buni dam olish deb ataydi.)
Dam olish diqqat ichkariga qaratilganda sodir bo‘ladi.
Tashqi vazifalarga diqqat qaratishni to‘xtatganingizda, miyangiz avtomatik ravishda vizual fikrlash va ijodkorlik bilan bog‘liq sohalarni ulaydigan "Passiv rejim tarmog‘i"ga (Default Mode Network) o‘tadi.
Qizig‘i shundaki, ushbu rejimda miyamiz unchalik kam energiya sarflamaydi. Ya’ni, siz dam olayotgan paytingizda ham miyangiz ishlayotgan bo‘ladi, o‘zi ham qattiq ishlayotgan bo‘ladi. Bu muvaffaqiyatli ijodkorlarning siridir. Ular o‘zlari uchun dam olish vaqtini ajratib olishadi, chunki jamiyat buni ularga shunchaki berib qo‘ymaydi, va shunda miyalarida tezda yozib olish mumkin bo‘lgan g‘oyalar chaqnaydi.
Keyin esa, chuqur diqqat bilan ishlash vaqti kelganda, ular ushbu g‘oyalarni o‘zlari istagan kelajakka yetaklaydigan ahamiyatli loyihaga tatbiq etish orqali hayotga ko‘chirishadi.
Shunday qilib, eng yaxshi kun tartibi siz tinglagan so‘nggi podkastdan kelib chiqmaydi. U 3 ta mashg‘ulotdan iborat bo‘ladi.
• Aqlingizni to‘ldiradigan – sizga maqsadlaringiz yo‘lida qo‘llay oladigan bilim, g‘oyalar va yangi manbalar kerak. Bu ichki motivatsiyaga olib keladi.
• Aqlingizni bo‘shatadigan – siz fikrlar va foydali g‘oyalarning tartibsiz girdobida qolib ketishni istamaysiz. Bu hech qanday siljish bo‘lmasligining ayni sababidir. Narsalarni yozib boring.
• Aqlingizdan foydalanadigan – sizga kuch-g‘ayratingizni jamlash uchun biror vosita kerak. Loyiha. Biznes. Bilim va g‘oyalaringizni tatbiq eta oladigan o‘zingizga tegishli biror narsa.
Biz oxirgisini muhokama qilamiz, toki siz chuqur diqqat bilan ishlash holatiga kira oling, lekin hozircha, dam olishingizga ijozat beraman, chunki aynan shu narsa ishingizni salmoqli qiladi.
Sayrga chiqing. Bir kunga tabiat qo‘yniga (o‘rmonga) boring. Yon daftarni oling va yaxshiroq kelajakni tasavvur qiling.
Albatta, bularning bari chiroyli eshitiladi, lekin baribir nima qilishni bilmaydiganlarga yordam bermaydi. Va ayniqsa, yangi hayotga qadam qo‘yish uchun motivatsiyasi bo‘lmaganlarga umuman yordam bermaydi.
IV – Agar hayotingiz o‘zgarishini istasangiz, keskin choralar ko‘rishingiz kerak
Hayotimda aniq-tiniq eslaydigan bir nechta lahzalar bor. Ular har doim bir xil ssenariy bo‘yicha kechgan.
Birinchidan, men hech qanday siljish bo‘lmayotganidan ichki zo‘riqishni his qilardim. Nimadir o‘zgarishi kerakligini bilardim.
Ikkinchidan, o‘sha zo‘riqish chidab bo‘lmas darajaga yetardi. Kelajakdagi o‘zimga pand berayotganimni bilardim.
Uchinchidan, men g‘oyib bo‘lardim. Hammasini noldan boshlardim. Hayotim bir zumda ag‘dar-to‘ntar bo‘lib ketgandek tuyulardi va men maqsad sari butkul sho‘ng‘ib ketadigan (o‘zimni bag‘ishlaydigan) davrga kirardim.
Men bu jarayonni tushunishni istadim va izlanishga tushdim. Mana, nimalarni aniqladim.
1) Keskinlik (ekstremal bo‘lish) miyangizni o‘zgartiradi
"Birga faollashgan neyronlar o‘zaro bog‘lanadi."
Bu — Xebb qonuni bo‘lib, neyroplastikaga oid neyropsixologik nazariyani umumlashtiruvchi mashhur iboradir.
Neyroplastika, xabaringiz bo‘lsa kerak, bu — miyaning butun umr davomida yangi neyron aloqalarni hosil qilish orqali o‘zini qayta sozlash qobiliyatidir. Miyangiz qotib qolgan va o‘zgarmas narsa emas. U tajribalaringiz, fikrlaringiz va harakatlaringizga qarab moslashishi, o‘rganishi va o‘zgarishi mumkin.
Hayotingizni o‘zgartirishda keskin bo‘lish bu jarayonni tezlashtirishga yordam beradi.
Odamlar "hamma gap barqarorlikda (doimiylikda)" deb jar solishadi. Bu to‘g‘ri, chunki takrorlash izchil harakatlar orqali neyron yo‘llarini mustahkamlaydi, lekin biz undan ham uzoqroqqa borishimiz mumkin.
Yangilik va qiyinchiliklar neyroplastikani yanada kuchliroq rag‘batlantiradi.
Shunday ekan, qachonki siz bor kuchingiz bilan maqsad sari intilib, o‘zingizni "o‘zgartirsangiz", miyangizni tezda moslashadigan va bu holatni yangi standartga (odatiy holatga) aylantirishga yordam beradigan muhitga qo‘ygan bo‘lasiz.
2) Shiddat va butkul berilish neyrokimyoviy "kokteyl" hosil qiladi
Ko‘pchilik tashqi motivatsiyani izlagani uchun bir xil qolipga tushib qoladi. Ammo ushbu mavzu doirasida biror narsaga butkul berilgan bo‘lsangiz, siz ichki motivatsiyadan kuch olasiz.
Ularning har biri ustma-ust tushib, bir-birini kuchaytiradi va ma’lum darajadagi "oqim" (flow) holatini (eng maqbul tajriba yoki eng huzurbaxsh ruhiy holatlardan biri) saqlab turadi:
• Qiziquvchanlik – Noma’lumni tadqiq qilish, o‘zgarishni o‘rganish va bilimdagi bo‘shliqlarni to‘ldirish istagi. Bu yangilikdan olinadigan "yaxshi" dofamin va o‘rganishga tayyorgarlik ko‘rish uchun diqqatni kuchaytiradigan noradrenalin ishlab chiqarilishiga olib keladi.
• Ishtiyoq – Hayotingizni o‘zgartirishga imkon beradigan yo‘lga nisbatan kuchli shijoat paydo bo‘ladi. Bu yanada ko‘proq "yaxshi" dofamin va noradrenalin hosil bo‘lishiga olib keladi.
• Maqsad (Mazmun) – Harakatlaringiz o‘zingizdan kattaroq bir narsaga hissa qo‘shayotgani hissi. Maqsadlarga erishish xulq-atvorni mustahkamlovchi ko‘proq dofamin ajralishiga sabab bo‘ladi. Serotonin — ahamiyatlilik va daxldorlik hissidan, oksitotsin esa — bog‘liqlikdan kelib chiqadi.
• Mustaqillik (Muxtoriyat) – O‘z hayotingiz va ishingizni o‘zingiz boshqarish istagi. Tanlovlar, harakatlar va muhitni nazorat qilish. Bu yana ko‘proq dofamin ishlab chiqarilishiga va kortizol (qolipga solingandek his qilishdan kelib chiqadigan stress) kamayishiga olib keladi, bu esa ijodiy qarorlar qabul qilishga imkon beradi.
• Mahorat – O‘rganish va o‘sish jarayonining o‘zi mukofotdir. Bu sizni o‘yinda ushlab turadigan barqaror "yaxshi" dofaminga olib keladi.
Siz qiziquvchanlik va tajribalar bilan boshlaysiz, to sizni ichkariroqqa tortadigan bitta narsani topmaguningizcha.
Yetarlicha kuch sarflaganingizdan keyingina maqsadingizga nisbatan ishtiyoq paydo bo‘ladi. Siz shunchaki ishtiyoqni tanlab olmaysiz.
Siz o‘sha ishtiyoqni o‘zingizdan buyukroq narsaga — oliy maqsadga bog‘laysiz.
Siz odatiy yo‘ldan chiqib ketasiz va ko‘pincha tadbirkorlik orqali mustaqil bo‘lish hamda o‘z ishingizni boshqarish ko‘nikmasini egallaysiz.
Siz sayoz sabablardan (pul ishlash va h.k.) falsafiy mahorat hissiga o‘tasiz, bu esa sizga o‘yinda qolish imkonini beradi.
Bularning barchasi qanday ishlashini biz ularni kundalik "diqqatni jamlab ishlash" vaqtiga kiritganimizda tushunib olasiz.
3) Miyangiz voqelikni siz butkul berilgan narsangizga qarab saralaydi
O‘zini "omadsiz toifa" deb hisoblaydigan inson, barcha ezgu niyatlari yoki iroda kuchiga qaramay, hatto imkoniyat oyog‘i ostida yotgan bo‘lsa ham, baribir muvaffaqiyatsizlikka uchrash yo‘lini topadi. O‘zini adolatsizlik qurboni, "azob chekish uchun tug‘ilgan" deb hisoblaydigan kishi esa, o‘z fikrlarini tasdiqlovchi vaziyatlarni doimo topaveradi.
– Maksvell Molts
Sizning miyangiz "ahamiyatlilik tarmog‘i" (salience network) asosida ishlaydi. Ya’ni, nima eng ko‘p dofamin bersa, o‘sha narsa eng muhimga aylanadi. Ajdodlarimiz uchun yagona maqsad — nasl qoldirish va omon qolish edi. Ular uchun aynan shu narsalar muhim bo‘lgan. Ularning ongi yog‘, shakar yoki tuz kabi tanqis resurslarni payqashga moslashgan edi.
Bugungi dunyoda esa korporatsiyalar va ijtimoiy tarmoq kompaniyalari miyamizning ushbu qismini "o‘g‘irlab" olishdi. Raqamli yog‘, shakar va tuz. Ular bu mexanizm qanday ishlashini tinimsiz o‘rganishdi va sizni o‘z platformalarida ushlab turish uchun uni qurolga aylantirishdi.
Bu biz hozir ichida turgan "arzon dofamin epidemiyasi"ga olib keldi.
Ilgari miyamiz bizga yashab qolish va rivojlanish imkonini beradigan resurslarni ko‘rsatib turardi, ammo hozir chalg‘ituvchi omillar shunchalik ko‘pki, biz hech qanday mazmunga ega bo‘lmagan ulkan "bo‘shliq pufagi" ichiga tushib qoldik. Agar biz bu vaziyatdan keskin uzilib chiqmasak va o‘zimiz tanlagan maqsadga butun diqqatimizni qaratmasak, hayotimiz faqat yomonlashib boraveradi.
Keyinchalik, o‘sha maqsadga butun borlig‘ingiz bilan berilganingizda, aqlingiz tiklana boshlaydi va yangi paydo bo‘lgan qiziquvchanligingiz sizni o‘zingizga xos muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va harakatlar sari yetaklaydi.
Bu esa bizni ushbu samarani maksimal darajaga ko‘tarish uchun hayotni qanday tashkil qilish kerakligi mavzusiga olib keladi.
*Manba: **Dan Koe X